DEEL 1 - ALGEMEEN

1 - Methodiek beschrijving

1.1 Om te beginnen: wat is AERIUS eigenlijk?

AERIUS is een rekeninstrument voor de leefomgeving, dat gebruikt kan worden zowel voor vergunningverlening als voor beleidsmatige ondersteuning. AERIUS bestaat uit een rekenhart, een gebruikersschil, diverse data en informatie en uit ondersteunende diensten en services.

AERIUS doet eigenlijk meerdere dingen voor de gebruiker. AERIUS bundelt en ontsluit beschikbare informatie en bevat een verspreidingsmodel om van emissies te komen tot concentraties en deposities. Tevens presenteert AERIUS resultaten en informatie op een zodanige manier dat er analyses uitgevoerd kunnen worden met betrekking tot de impact op de natuur. Tot slot ondersteunt AERIUS de besluitvorming in de vorm van standaardrapportages. Onderstaande figuur illustreert dit.

Beschikbare informatie

• Regelgeving
• Natuur
• Emissiefactoren

Verspreidingsmodel

Emissie > Concentratie > Depositie

Analyseren (met behulp van ecoloog)

Depositie > impact op de natuur

Ondersteunen besluitvorming

Standaardrapportage (pdf)

Figuur 1: Hoe ondersteunt AERIUS de gebruiker?

1.2 Wat is AERIUS Calculator?

AERIUS Calculator is het 'online rekeninstrument' wat wordt toegepast voor toestemmingverlening van Natura 2000-activiteiten. Het ondersteunt de initiatiefnemer en het bevoegd gezag bij het bepalen van de stikstofbelasting op stikstofgevoelige natuur in Nederland en net over de grens.

AERIUS Calculator is in de basis een geavanceerde maar gebruiksvriendelijke applicatie (gebruikersschil), die de gebruiker toegang geeft tot goedgekeurde rekenmodellen en relevante data - zoals emissiefactoren en habitattypen/leefgebieden - die noodzakelijk zijn voor het beoordelen van de impact van stikstofdepositie voor plannen en projecten op stikstofgevoelige natuur.

AERIUS Calculator stelt de gebruiker in staat om activiteiten waarbij (stikstof) emissies ontstaan (eenmalig of structureel) te definiëren als een set van uitgangspunten, en berekent vervolgens de verspreiding van die stikstofemissies door de atmosfeer. De berekeningen worden standaard uitgevoerd op een vast 'Hexagonengrid', waarmee de gebruiker automatisch inzicht krijgt in de stikstofdepositiebijdrage van de ingevoerde activiteiten/emissiebronnen binnen Natura 2000-gebieden. Indien gewenst wordt de berekening aangevuld met resultaten op specifieke rekenpunten, die de gebruiker zelf heeft gedefinieerd. De gebruiker is op deze manier in staat om voor verschillende situaties de stikstofdepositie in de (kwetsbare) natuurgebieden te analyseren en een eventuele vergunningaanvraag voor te bereiden.

AERIUS Check: van depositie per hexagoon naar depositievracht

De berekeningen in AERIUS Check zijn in de basis gelijk aan de berekeningen met Calculator. Het enige verschil is, dat in AERIUS Check aanvullend de depositievracht berekend wordt, door de rekenresultaten per hexagoon bij elkaar op te tellen. Daarbij hangt het van de Regeling af (gebiedsspecifieke of landelijke drempel) welke subset van relevante hexagonen betrokken wordt in deze cumulatie berekening.

1.3 Calculator in relatie met andere AERIUS-producten

Naast AERIUS Calculator zijn er aantal andere, samenhangende AERIUS-producten (Figuur 2), die elk hun plek hebben in de cyclus van Beleidsontwikkeling, Vergunning, en Monitoring:

• Bij inzet in het kader van Vergunning kom je uit bij AERIUS Calculator, Connect en Register;

• AERIUS Connect is nauw verbonden met Calculator: het is het rekenhart zoals dat wordt aangestuurd vanuit de applicatie van Calculator. Het is voor de gevorderde gebruiker ook mogelijk om met zelf voorbereide invoerbestanden direct een berekening te starten in dat rekenhart Connect en de resultaten via een downloadlink te downloaden, zonder tussenkomst van de applicatie Calculator. Connect biedt daarbij extra rekenmogelijkheden t.o.v. Calculator (zie hoofdstuk 8.1);

• AERIUS Register is het registratiesysteem voor de stikstofmaatregelen. Hierin wordt voor ontwikkeldoeleinden bestemde stikstofruimte geregistreerd die is vrijgekomen als gevolg van maatregelen zoals bijvoorbeeld de snelheidsmaatregel. Vervolgens worden, voor het verlenen van toestemming, ook activiteiten geregistreerd die deze stikstofruimte nodig hebben en wordt zo bijgehouden dat er niet meer ruimte wordt uitgegeven dan er is vrijgemaakt. Dit product ondersteunt de processen van de bevoegde gezagen die zich bezighouden met het vergunnen van activiteiten en is daarom alleen voor hen toegankelijk.

• Als het gaat om Monitoring, is AERIUS Monitor beschikbaar. AERIUS Monitor geeft inzicht in de huidige situatie van stikstofdepositie in Nederland en projecties voor toekomstige jaren. Aan de hand van verhaallijnen wordt de gebruiker geïnformeerd over stikstofgevoelige habitattypen binnen Natura 2000-gebieden, de hoeveelheid stikstofdepositie binnen Natura 2000-gebieden en de relatie tussen stikstofgevoelige habitattypen en depositie. Monitor geeft zo inzicht in gegevens vanuit verschillende schaalniveaus en vanuit verschillende perspectieven.

Figuur 2: De AERIUS-suite bestaat uit verschillende producten

1.4 Milieukundige context

Economische activiteiten (eenmalig en structureel) kunnen negatieve gevolgen hebben voor het milieu. Milieu is daarbij een breed begrip: het kan gaan over water, bodem en lucht.

AERIUS is gericht op het aspect luchtverontreiniging: een atmosferische conditie waarin stoffen in een concentratie boven het natuurlijke achtergrondniveau aanwezig zijn waardoor meetbare effecten aan mens, dier, vegetatie of materialen kunnen optreden. Onder stoffen verstaat men in dit geval alle natuurlijke en door de mens geproduceerde chemische verbindingen die in de lucht aanwezig kunnen zijn.

Figuur 3: Schematisch overzicht van het transport van stikstof door de lucht en de natte en droge depositie ervan^[1]

Een belangrijke groep luchtverontreinigende componenten betreft de stikstofhoudende componenten: stikstofoxiden (NOₓ) en ammoniak (NH₃). Emissies van ammoniak en stikstofoxiden zijn het gevolg van onder andere landbouw, transport en industrie. De verspreiding van ammoniak en stikstofoxiden leidt tot concentraties op leefniveau en resulteert uiteindelijk ook in de depositie van die stikstof op bodem en vegetatie. Het betreft de droge depositie van gassen en aerosolen (deeltjes), die direct vanuit de atmosfeer op de bodem of de vegetatie terechtkomen, en een natte depositie waarbij stoffen via regen uit de atmosfeer worden gespoeld en op de bodem terechtkomen (zie Figuur 3).

Met AERIUS wordt berekend wat het effect is van activiteiten met (stikstof) emissies op de stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur. De omvang van de depositie van stikstof is afhankelijk van de concentratie in de lucht en de effectieve depositiesnelheid van de betreffende stof. De depositiesnelheid is daarbij sterk afhankelijk van het grondgebruik (bijvoorbeeld gras, loofbos, naaldbos) en van de stof.

Hoe schadelijk een bepaalde (toename in) depositie voor de natuur is, hangt af van meerdere factoren: bijvoorbeeld hoe gevoelig de natuur is voor stikstof, of er reeds sprake is van een (ernstige) stikstofoverbelasting of nog niet, welke andere ontwikkelingen leiden tot depositie (cumulatie) en of er al dan niet sprake is van herstelmaatregelen die de natuur weerbaarder maken voor een teveel aan stikstof. Resultaten van een stikstofdepositieberekening moeten daarom altijd binnen een ecologische context beoordeeld worden.

De effecten van stikstof op bodem en vegetatie zijn divers en kunnen optreden in verschillende tijdschalen. Bij lage concentratieniveaus bevordert de depositie van stikstof de groei van alle plantensoorten (bemesting). In deze fase wordt de gedeponeerde stikstof volledig door het ecosysteem vastgelegd. Bij verhoogde concentraties stimuleert zij de groei van enkele plantensoorten ten koste van andere. Door deze eutrofiering raakt het ecosysteem verzadigd met stikstof. Bij nog hogere concentraties is er sprake van een overmaat aan stikstof. Dit leidt tot uitspoeling van nitraat en aluminium naar bodem (verzuring) en grondwater. Eutrofiering en verzuring resulteren in verlies aan biodiversiteit. Op dit moment is in veel (beschermde) natuurgebieden, de Natura 2000-gebieden, in Nederland sprake van een overschot aan stikstofdepositie.

De 'stikstofproblematiek' in Nederland is actueel en complex:

• Er is een grote diversiteit aan effecten van milieuverontreiniging op milieu, natuur en gezondheid. De vertaalslag van concentraties in de lucht naar bepaalde effecten is niet eenvoudig en behept met diverse onzekerheden. Tegelijkertijd weten we wel zeker dat de stikstofbelasting in Nederland op veel plekken te hoog is;

• Luchtverontreiniging is een grensoverschrijdend thema. Beleid, wet- en regelgeving worden op verschillende schaalniveaus ontwikkeld (internationaal/mondiaal, Europees, nationaal, lokaal);

• Er is een zeer grote verscheidenheid aan bronnen (type en aantal). Er is sprake van cumulatieve effecten, die op verschillende schaalniveaus hun doorwerking hebben;

• De luchtkwaliteit en depositie op een bepaalde plek variëren voortdurend. Om te weten wat de feitelijke situatie is zijn metingen nodig, maar metingen vragen om een lange tijdsreeks en geven bovendien alleen specifieke informatie over de totale luchtkwaliteit en depositie op die bepaalde plek (zie 3.1). Modellering is nodig om het effect van een specifieke bron of bepaald beleid in beeld te krijgen of om te bepalen wat een nieuwe activiteit zal doen. Zowel berekeningen als metingen kennen een onzekerheid;

• De besluitvorming die nodig is, wordt steeds gedetailleerder en complexer.

Het rekeninstrument AERIUS is geschikt om te gebruiken bij een integrale aanpak van de stikstofproblematiek, in die zin dat de effecten van emissies door de lucht op de depositie worden berekend in de context van natuurgegevens. Dat AERIUS zo is opgesteld, hangt samen met de historie van AERIUS, waarbij een integrale aanpak altijd centraal heeft gestaan. AERIUS is ook na de PAS-periode (Programma Aanpak Stikstof) het wettelijk voorgeschreven rekeninstrument gebleven voor stikstofdepositie en blijft belangrijk bij het ondersteunen van beleidsmakers, aanvragers en bevoegde gezagen bij het proces van beleidsvorming, vergunningverlening en monitoring.

1.5 Historie AERIUS

AERIUS is oorspronkelijk ontwikkeld als instrumentarium voor het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Het PAS trad in 2015 in werking, maar is buiten werking gezet na een uitspraak van de Raad van State in 2019. Het PAS had als doel om economische ontwikkeling en bescherming van kwetsbare natuur met elkaar te verbinden in één programma. Het AERIUS-instrumentarium voor het PAS bestond destijds uit meerdere modules: AERIUS Calculator en Connect voor het rekenen; AERIUS Register voor de boekhouding van verleende vergunningen en gedane meldingen onder het PAS; AERIUS Scenario voor beleidsontwikkeling en ruimtelijke plannen en AERIUS Monitor voor het in kaart brengen en kunnen monitoren van de situatie rondom de stikstofdepositie in het verleden en toekomst als ook de effecten van emissie reducerende maatregelen.

Na de uitspraak van de Raad van State in 2019 is AERIUS verder blijven bestaan om de stikstofwetgeving te ondersteunen. Hoewel de wetgeving rondom stikstof nog aan vele veranderingen onderhevig is, blijft AERIUS Calculator in gebruik als het rekeninstrument om stikstofdepositie van activiteiten te berekenen. AERIUS Monitor geeft inzicht in de actuele situaties per natuurgebied om zo ondersteuning te bieden bij monitoring van stikstofbeleid. AERIUS Register heeft in een nieuwe vorm de taak om vrijgemaakte stikstofruimte als gevolg van maatregelen te registreren zodat op basis daarvan nieuwe activiteitenruimte toegedeeld kunnen krijgen door bevoegde gezagen.

Wat de rekenresultaten uit AERIUS concreet betekenen voor bijvoorbeeld een individuele ondernemer of een beleidsmaker, kan veranderen als het beleidskader of de kennis over de stikstofgevoelige natuur verandert. De wetenschappelijke basis van het rekenen met AERIUS zelf is echter onafhankelijk van beleidsmatige keuzes of gebruikte kennis over natuurgegevens.

---

1. Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Ontwikkelingen in de stikstofdepositie, 2018 ↩︎