Skip to content

DEEL 2 - TECHNISCHE BESCHRIJVING AERIUS CALCULATOR ​

4 - Implementatie OPS in AERIUS ​

De rekenkern van AERIUS wordt gevormd door het Operationeel Prioritaire Stoffen (OPS) model. Het OPS-model is bedoeld om concentraties en deposities in Nederland te berekenen van zwaveldioxide, stikstofdioxiden en ammoniak (SO₂, NOₓ en NH₃). Naast deze primaire stoffen wordt ook de verspreiding en depositie van secundaire vormen (SO₄²⁻, NO₃⁻ en NH⁴⁺) gemodelleerd. Bij AERIUS Calculator ligt de focus op stikstof (emissies van NOₓ en NH₃).

Omdat OPS een groot toepassingsbereik heeft, wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de belangrijkste modelkenmerken en hoe deze in AERIUS zijn geïmplementeerd. Voor uitgebreide beschrijvingen van OPS en ook verwijzingen naar relevante rapporten wordt de lezer doorverwezen naar de website van het RIVM[1].

4.1 Wat is OPS? ​

Het OPS-model is een analytisch model, dat voor de lokale schaal gebruik maakt van de Gaussische dispersieformule. Voor transport over grote afstand werkt het model als een trajectoriemodel. Bij tussenliggende situaties is het een combinatie van beide. Omdat Gaussische dispersiemodellen over het algemeen te grote onzekerheden met zich meebrengen op grotere afstanden van de bron, wordt er gebruik gemaakt van een combinatie met een trajectoriemodel, dat feitelijk de Gaussische pluim een trajectorie kan geven. Op deze manier kan OPS bijdragen van lokale, regionale en buitenlandse bronnen in één berekening combineren. Hierdoor is het bijvoorbeeld ook mogelijk om uitkomsten direct met metingen te vergelijken. Uiteindelijk berekent OPS een jaargemiddelde concentratie of depositie door meteoklassen door te rekenen en die te wegen met de frequentie van voorkomen van iedere klasse.

4.2 Toepassingsbereik OPS ​

Het emissiedomein van OPS is in principe geheel Europa. Dat betekent dat met OPS-bronnen in binnen- en buitenland kunnen worden doorgerekend. OPS kan daarbij rekenen met punt en vlak- en lijnbronnen. Wat een zinvolle uitvoerresolutie is, hangt mede af van de kenmerken van de ingevoerde emissies. Denk aan de ruimtelijke verdeling en omvang van de emissies, maar ook om kenmerken van het emissiepunt, zoals uitstoothoogte, snelheid van uittreding en temperatuur. Deze aspecten zijn van invloed op hoe de emissies zich verspreiden in de atmosfeer. Net als bij alle modelberekeningen, geldt ook voor berekeningen met OPS dat deze nauwkeuriger worden bij een kwalitatieve en gedetailleerde invoer.

4.2.1 Rekenbereik in AERIUS: geografische grondslag ​

Binnen AERIUS Calculator wordt voor de locatie van de bronnen en de rekenpunten gebruik gemaakt van het RijksDriehoeksStelsel (RDS). In de praktijk leidt dit tot een formeel rekenbereik van AERIUS zoals weergegeven in Figuur 14. In Calculator is deze begrenzing te visualiseren door de kaartlaag 'Geografische rekengrondslag' aan te zetten. Buiten de Geografische rekengrondslag kunnen er afwijkingen optreden in de exacte locatie, omdat het lineair doortrekken binnen het RDS stelstel door de bolling van de aarde minder nauwkeurig wordt. De echte locatie van emissiepunten kan dan anders zijn dan de locatie waarmee gerekend wordt.

De kaartlaag Geografische rekengrondslag in AERIUS Calculator, te vinden onder ‘Kaartlagen’. De stippellijn geeft de begrenzing aan

Figuur 14: De kaartlaag Geografische rekengrondslag in AERIUS Calculator, te vinden onder ‘Kaartlagen’. De stippellijn geeft de begrenzing aan.

4.3 Maximale rekenafstand in Calculator ​

AERIUS Calculator rekent met OPS tot een maximale afstand van 25 km van een emissiebron. Bij rijdend verkeer rekent OPS de bijdrage vanaf 5 km van de weg; tot een afstand van 5 km wordt gebruik gemaakt van SRM-2. De maximale rekenafstand betekent dat voor elk rekenpunt alleen emissies worden meegenomen van bronnen die binnen 25 km van dat rekenpunt liggen. In het geval van lijn- of vlakbronnen, wordt alleen het deel van de lijn of het vlak meegenomen dat binnen 25 km ligt (de deelbronnen).

Maximale rekenafstand van 25 km geldt alleen voor individuele projectberekeningen

De maximale rekenafstand van 25 km wordt toegepast binnen AERIUS Calculator en Connect wanneer een berekening wordt uitgevoerd voor toestemmingsverlening voor Natura 2000-activiteiten. Het gaat dan om individuele projectberekeningen. Bij het berekenen van de totale deposities, ten behoeve van de monitoring van stikstof in Nederland, past het RIVM geen maximale rekenafstand toe.

4.4 Hexagonen met 'mogelijk randeffect' door maximale rekenafstand ​

Deze paragraaf geeft uitleg over randeffecten in AERIUS Calculator. Het is hierbij belangrijk om onderscheid te maken tussen het rekenkundige fenomeen randeffect, en de beleidsmatige classificatie van hexagonen met een 'mogelijk randeffect'. De uitleg begint in 4.4.1 met een uiteenzetting van het rekenkundige fenomeen. In welke gevallen AERIUS Calculator hexagonen de classificatie 'mogelijk randeffect' toekent, en op welke manier, wordt uitgelegd in 4.4.2.

Hexagonen met een mogelijk randeffect

Een hexagoon kan een berekend resultaat hebben, terwijl niet alle bronnen van de berekening binnen 25 km van dat hexagoon liggen. We noemen zo'n hexagoon een hexagoon met een mogelijk randeffect.

Het woord mogelijk is belangrijk. Calculator kan vaststellen dat niet alle bronnen binnen de maximale rekenafstand liggen. Maar daarmee is nog niet vastgesteld dat het berekende effect alleen een rekenkundig effect is. De beoordeling of daadwerkelijk sprake is van een randeffect vraagt om kennis van de specifieke projectomstandigheden.

4.4.1 Wat is een randeffect? ​

AERIUS Calculator rekent met een maximale rekenafstand van 25 km vanaf elke bron. Dat betekent dat Calculator de bijdrage van een bron alleen meeneemt als die binnen 25 km van een hexagoon of rekenpunt ligt.

Daardoor kan een situatie ontstaan waarin Calculator op een hexagoon wel een resultaat berekent, maar niet de bijdrage van alle bronnen van een rekentaak meeneemt. Het resultaat is dan niet compleet, een deel van de depositie (of depositiereductie) is op dat hexagoon niet meegenomen. We noemen dit een randeffect.

Simpel voorbeeld: Een berekening bestaat uit twee situaties met elk één bron. Bron A ligt binnen 25 km van een hexagoon en bron B net buiten die afstand. Calculator berekent op dat hexagoon alleen de bijdrage van bron A. Het resultaat is daardoor niet compleet.

Op hexagoon 1 wordt alleen de bijdrage van bron A berekend. De bijdrage van bron B wordt niet meegenomen, omdat de afstand tussen bron B en hexagoon 1 meer dan 25 km is.

Figuur 15: Op hexagoon 1 wordt alleen de bijdrage van bron A berekend. De bijdrage van bron B wordt niet meegenomen, omdat de afstand tussen bron B en hexagoon 1 meer dan 25 km is.

Wanneer kan een randeffect ontstaan?

Een randeffect kan op verschillende manieren ontstaan.

Binnen één situatie

Een randeffect kan ontstaan als een situatie meerdere bronnen bevat die op verschillende locaties liggen. Een hexagoon kan dan wel binnen 25 km van de ene bron liggen, maar niet van een andere bron.

Het kan ook ontstaan bij één bron die uit meerdere deelbronnen bestaat, zoals een vlakbron. De verschillende deelbronnen kunnen op verschillende afstanden van een hexagoon liggen.

Op het hexagoon worden de bijdrage van bron A en B berekend. De bijdrage van bron C wordt niet meegenomen, omdat de afstand tussen bron C en het hexagoon meer dan 25 km is.

Figuur 16: Op het hexagoon worden de bijdrage van bron A en B berekend. De bijdrage van bron C wordt niet meegenomen, omdat de afstand tussen bron C en het hexagoon meer dan 25 km is.

Op het hexagoon worden de bijdragen van de in het groen weergegeven deelbronnen berekend. De bijdrage van de in het rood weergegeven deelbronnen worden niet meegenomen, omdat de afstand tussen deze deelbronnen en het hexagoon meer dan 25 km is.

Figuur 17: Op het hexagoon worden de bijdragen van de in het groen weergegeven deelbronnen berekend. De bijdrage van de in het rood weergegeven deelbronnen worden niet meegenomen, omdat de afstand tussen deze deelbronnen en het hexagoon meer dan 25 km is.

Tussen situaties

Een randeffect kan ook ontstaan als de bronlocaties tussen twee situaties verschillen.

Bijvoorbeeld: een bron wordt in de beoogde situatie verplaatst. Door die verplaatsing komt de bron binnen 25 km van een hexagoon te liggen. In de vergunde situatie lag de bron buiten 25 km van dat hexagoon.

Calculator berekent dan in de beoogde situatie wel een bijdrage op dat hexagoon, maar in de vergunde situatie niet. Hierdoor kan een depositietoename ontstaan die alleen wordt veroorzaakt door de maximale rekenafstand. Dit noemen we een randeffect.

Bron A wordt verplaatst. In de referentiesituatie is de huidige locatie van bron A opgenomen en in de beoogde situatie de toekomstige locatie. Bij gelijke bronkarakteristieken en emissie kan in het donker gearceerde gebied in de rechterfiguur een toename ontstaan in depositieresultaat. Hier wordt de bijdrage van de bron op de huidige locatie niet in mindering gebracht op de bijdrage van de bron op de toekomstige locatie.

Figuur 18: Bron A wordt verplaatst. In de referentiesituatie is de huidige locatie van bron A opgenomen en in de beoogde situatie de toekomstige locatie. Bij gelijke bronkarakteristieken en emissie kan in het donker gearceerde gebied in de rechterfiguur een toename ontstaan in depositieresultaat. Hier wordt de bijdrage van de bron op de huidige locatie niet in mindering gebracht op de bijdrage van de bron op de toekomstige locatie.

4.4.2 Wat ziet de gebruiker in Calculator en exports? ​

AERIUS Calculator maakt mogelijke randeffecten op verschillende manieren zichtbaar. Wat de gebruiker ziet, hangt af van het type berekening en de gekozen hexagonenset.

Randeffect binnen één situatie

Binnen een situatie bepaalt AERIUS per hexagoon of er mogelijk sprake is van een randeffect. Dit is niet zichtbaar in de applicatie, maar wel in de export.

In de GML-export met resultaten staat dit als kenmerk per hexagoon aangegeven met edgeEffect:

  • edgeEffect>true<: het middelpunt van het hexagoon ligt verder dan 25 km van minimaal één (deel)bron van de situatie.
  • edgeEffect>false<: het middelpunt van het hexagoon ligt binnen 25 km van alle (deel)bronnen van de situatie.

Let op: edgeEffect>true< betekent dat er mogelijk sprake is van een randeffect. AERIUS geeft hiermee geen oordeel of conclusie over het daadwerkelijke optreden van een randeffect. De informatie is bedoeld als visualisatie en ondersteuning bij de beoordeling.

Voor de resultaten op eigen rekenpunten wordt geen informatie in de resultaten GML opgenomen over randeffecten. Randeffect informatie wordt alleen opgenomen voor de set relevante hexagonen.

Randeffect tussen situaties

Bij een verschilberekening kunnen randeffecten uit twee situaties samenkomen. Het randeffect tussen situaties is gebaseerd op de randeffecten binnen de afzonderlijke situaties en op het verschil tussen de situaties.

AERIUS maakt dit alleen zichtbaar bij verschilberekeningen met een referentiesituatie:

  • de projectberekening;
  • de maximaal tijdelijk effect-berekening.

Bij deze berekeningen krijgt de gebruiker in het resultaatscherm twee extra weergaveopties:

  1. Resultaat zonder hexagonen met mogelijk randeffect
  2. Resultaat voor alleen de hexagonen met mogelijk randeffect

Deze opties helpen de gebruiker om de resultaten met en zonder mogelijk randeffect met elkaar te vergelijken.

Deze extra weergaveopties zijn beschikbaar voor de volgende hexagonensets:

  • OwN2000-registratieset
  • Relevante hexagonen
  • Hexagonen met hersteldoel

De extra informatie over mogelijke randeffecten bij verschilberekeningen met een referentiesituatie kan alleen worden geëxporteerd voor de OwN2000-registratieset.

De gebruiker kan deze informatie downloaden als optionele bijlage bij de PDF-rapportage door een vinkje te plaatsen bij de optie ‘Voeg bijlage ‘hulpmiddel randhexagonen’ toe’. Deze Bijlage is een PDF waarin de resultaten op de hexagonen met en zonder mogelijk randeffect zijn opgenomen, als aanvulling op de projectberekening PDF. De bijlage is puur bedoeld als hulpmiddel voor het beoordelen van projecten met mogelijke randeffecten. Bijlagen zijn niet zelfstandig leesbaar of bruikbaar. Bijlagen zijn dan ook niet te inleesbaar in AERIUS.

Voor de andere hexagonensets is de extra informatie wel zichtbaar in de gebruikersinterface, maar niet als aparte export beschikbaar.

Geen rol voor lijnbronnen bij bepalen 'hexagonen met mogelijk randeffect'

Lijnbronnen spelen geen rol bij het bepalen welke hexagonen AERIUS aanmerkt als hexagonen met mogelijk randeffect. AERIUS gebruikt voor deze selectie alleen puntbronnen en (delen van) vlakbronnen. Het wel of niet hebben van lijnbronnen in je berekening heeft geen effect op de keuze of een hexagoon als 'hexagoon met mogelijk randeffect' wordt gezien.

Dit heeft twee gevolgen.

  • Het toevoegen of wijzigen van een lijnbron verandert de selectie niet. Als een gebruiker een lijnbron toevoegt, verwijdert of aanpast, verandert daardoor niet welke doorgerekende hexagonen AERIUS als ‘hexagonen met mogelijk randeffect’ aanmerkt. Een kleine wijziging aan een weg, zoals het verlengen of verkorten van een lijnbron, zorgt dus niet automatisch voor een andere selectie van randhexagonen.

  • Er kunnen nog steeds randeffecten door wegverkeer optreden. De uitsluiting van lijnbronnen betekent niet dat wegverkeer geen randeffecten kan veroorzaken. AERIUS splitst een lijnbron voor de berekening op in meerdere puntbronnen. Daardoor valt bij een receptor die verder dan 25 km van een deel van de lijn ligt meestal alleen de bijdrage van dat deel van de lijnbron buiten de 25 km-grens. De bijdrage van andere delen van de lijnbron kan binnen de grens blijven. Daarom worden bij lijnbronnen doorgaans geen grote resterende randeffecten verwacht door deze werkwijze. Het gevolg is wel dat een hexagoon in de set ‘zonder hexagonen met mogelijk randeffect’ nog steeds een randeffect kan bevatten dat door een lijnbron wordt veroorzaakt.

Belangrijk: ‘zonder hexagonen met mogelijk randeffect’ betekent dus niet dat er bij wegverkeer geen randeffect kan optreden. Het betekent alleen dat het hexagoon op basis van de gehanteerde selectiecriteria niet als mogelijk randeffect is aangemerkt. In de GML- export worden deze hexagonen gekenmerkt met edgeEffect>false<. Er is gekozen om lijnbronnen niet mee te nemen in de selectie ‘hexagonen met mogelijk randeffect’ omdat de selectie anders sterk zou kunnen veranderen door kleine wijzigingen aan een lijnbron. Als lijnbronnen wél zou meegenomen zouden worden, kan een kleine verlenging of verkorting van een weg ervoor zorgen dat een hexagoon van de ene naar de andere categorie verschuift. Zo'n sterk wisselende selectie is niet wenselijk. Dit geldt vooral voor lijnbronnen die buiten de grens van een inrichting worden ingetekend. In combinatie met de verwachting dat lijnbronnen doorgaans slechts beperkte resterende randeffecten veroorzaken, is ervoor gekozen om lijnbronnen niet mee te nemen in de bepaling van ‘hexagonen met mogelijk randeffect’.

Geen visualisatie ‘hexagonen met mogelijk randeffect’ voor salderingssituaties

Het is niet mogelijk om de mogelijke randeffecten van intern en extern salderen middels gebruik van een salderingssituatie te visualiseren in AERIUS Calculator. Dat betekent dat het meenemen van een salderingssituatie in een rekentaak geen invloed heeft op de bepaling welke hexagonen als ‘hexagoon met mogelijk randeffect’ worden aangemerkt. Hierdoor kan een randeffect dat samenhangt met intern of extern salderen alsnog voorkomen in de set ‘zonder hexagonen met mogelijk randeffect’. De weergave ‘zonder hexagonen met mogelijk randeffect’ betekent daarom niet dat in deze set geen enkel randeffect kan optreden. Het betekent alleen dat de hexagonen die volgens de huidige definitie als mogelijk randeffect zijn aangemerkt, uit de weergave zijn verwijderd.

OnderdeelMogelijk randeffect gevisualiseerd in UIRandeffect beschikbaar in export
OwN2000- registratiesetjaja, als optionele PDF bijlage ‘hulpmiddel randhexagonen’
Relevante hexagonenjaja, in resultaten GML op situatieniveau
Hexagonen met hersteldoeljaja, in resultaten GML op situatieniveau
Eigen rekenpuntenneenee
Salderingssituatieneeja, in resultaten GML op situatieniveau
Lijnbronnenneenee (standaard weergave resultaten GML is edgeEffect>false<)

Tabel 1: Visualisatie en export mogelijke randeffecten bij verschilberekeningen met referentie

Gebruik van de weergave ‘mogelijk randeffect’

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen signaleren en beoordelen. AERIUS bepaalt op basis van de gehanteerde criteria welke hexagonen als ‘hexagonen met mogelijk randeffect’ worden aangemerkt. Vervolgens visualiseert AERIUS deze hexagonen in de UI en, waar van toepassing, in de export. Uit de AERIUS-berekening volgt geen oordeel of conclusie over het daadwerkelijke randeffect. De berekening laat alleen zien waar mogelijk een randeffect speelt. De gebruiker kan deze informatie gebruiken als ondersteuning bij de verdere inhoudelijke beoordeling. Dit geldt ook voor de weergave ‘zonder hexagonen met mogelijk randeffect’: deze weergave is een hulpmiddel voor de beoordeling en vormt op zichzelf geen conclusie dat de overgebleven hexagonen vrij zijn van randeffecten.

4.5 Rekenen met OPS: schematische weergave ​

Figuur 19 geeft schematisch weer hoe rekenen met OPS werkt. Vanuit de gebruiker worden - default of eigen - bronkenmerken inclusief emissies ingevoerd. Het OPS-model berekent op basis van deze invoer én brononafhankelijke parameters als meteorologische omstandigheden, terreinruwheid en landgebruik, de verspreiding van de emissies in de lucht (concentraties) en hoeveel van die stoffen per hectare op bodem of gewas terechtkomt (depositie).

Schematische weergave berekening OPS met als input bronkenmerken en meteorologische condities, terreinruwheid en landgebruik. Als output is er depositie per rekenpunt

Figuur 19: Schematische weergave berekening OPS

Een overzicht van de kenmerken waarmee emissiebronnen beschreven worden in OPS, is opgenomen in Bijlage 3: Kenmerken emissiebronnen in OPS.

4.6 Punt-, lijn- en vlakbronnen ​

Met AERIUS kunnen puntbronnen, vlakbronnen en lijnbronnen worden doorgerekend. Vlak- en lijnbronnen worden bij doorrekening opgedeeld in deelbronnen:

  • Een lijnbron in AERIUS wordt vastgelegd als een 'linestring': een lijn die is opgebouwd uit een aantal punten. Iedere lijnbron die wordt doorgerekend met OPS - dat geldt voor alle lijnbronnen, met uitzondering van lijnbronnen voor rijdend verkeer gelegen binnen 5 km van een rekenpunt - wordt verdeeld in een aantal gelijke stukken, met een maximale lengte per stuk (max 25 meter). Het maakt hierbij niet uit of de linestring uit twee of meer punten bestaat. In het midden van ieder stuk van de lijn wordt vervolgens een puntbron neergelegd. De emissie die op de gehele lijnbron optreedt, wordt gelijkmatig verdeeld over de puntbronnen, welke door OPS doorgerekend worden;

  • Een vlakbron kan met OPS alleen doorgerekend worden als de vorm een cirkel of vierkant is. Een vlakbron in OPS is dus altijd vierkant en heeft een middelpunt, een oppervlakte en een emissie. Om te kunnen rekenen in OPS, deelt AERIUS een complexe oppervlaktebron op in één of meerdere vierkante deeloppervlaktebronnen, die elk een deel van de totale oppervlakte en emissie representeren. Om de middelpunten van deze deelbronnen te bepalen, wordt een complexe bron eerst verrasterd. Vervolgens wordt met behulp van overlapfactoren bepaald wat de weegfactor is per deelbron en aan de hand daarvan wordt de emissie verdeeld over de deelbronnen.

Voor nadere uitwerking hoe lijn- en vlakbronnen worden omgezet naar deelbronnen, zie: Bijlage 4: Omzetten oppervlakte- en lijnbronnen

4.7 Meteorologische gegevens ​

Een belangrijke parameter bij het OPS-model zijn de meteorologische gegevens waarmee wordt gerekend. Zoals in het vorige hoofdstuk al kort genoemd, zijn deze van invloed op de berekende verspreiding van de emissies en de chemische omzetting. OPS onderscheidt zes regio's (zie Figuur 20). De gegevens per regio zijn afgeleid van de metingen op 19 KNMI meetstations.

De zes meteorologische regio’s in Nederland binnen het OPS model

Figuur 20: De zes meteorologische regio’s in Nederland binnen het OPS-model

In OPS worden meteorologische waarnemingen van het KNMI op een statistische manier gebruikt. Dat betekent dat de verschillende mogelijke verspreidingssituaties vooraf in een 'preprocessor-stap' verdeeld worden over een aantal klassen (indeling op basis van KNMI-meteostations). Bij iedere klasse hoort een bepaalde transportrichting, atmosferische stabiliteit en transportschaal. De bijbehorende verspreidingsparameters (relevant voor de doorrekening) worden bepaald aan de hand van de eigenschappen van alle trajectoriën die binnen de klasse vallen.

Een jaargemiddelde concentratie of depositie wordt bepaald door het doorrekenen van alle klassen en door weging achteraf met de frequentie van voorkomen. De middelingstijd wordt bepaald door de meteorologische dataset die voor de berekening wordt gebruikt; jaarstatistieken zijn hierbij de standaard.

In AERIUS Calculator worden alle berekeningen met OPS standaard uitgevoerd met meerjarige meteorologische gegevens. Op die manier kunnen verschillende situaties goed met elkaar vergeleken worden en kan het effect van specifieke meteorologische omstandigheden in een bepaald jaar niet bepalend worden voor de conclusie van een vergunningaanvraag. OPS maakt momenteel voor de meerjarige meteorologie gebruik van meetgegevens over de periode 2005-2014.

4.8 Terreinruwheid en landgebruik ​

De terreinruwheid en het landgebruik bepalen de snelheid waarmee stoffen neerslaan, oftewel de droge depositiesnelheid. De terreinruwheid beïnvloedt de grootte van de wervels in de luchtlaag boven het aardoppervlak. Een hogere ruwheid leidt tot meer grotere wervels die ervoor zorgen dat stoffen sneller het aardoppervlak bereiken. Niet alleen de terreinruwheid ter plekke van het rekenpunt zelf is bij de modelberekening relevant, maar ook het verloop in terreinruwheid op het traject tussen de emissie en het rekenpunt. De biologische en fysische kenmerken van het oppervlak ('landgebruik') bepalen hoe makkelijk de stoffen worden opgenomen of geadsorbeerd.

De gegevens voor ruwheid en landgebruik hoeft de gebruiker niet in te voeren. Binnen AERIUS wordt hierbij gebruik gemaakt van standaardinstellingen en onderliggende databases. De gegevensset ruwheid en landgebruik in AERIUS bevat de gemiddelde ruwheidslengte, en dominante en het gewogen landgebruik voor alle rekenpunten in AERIUS. Het landgebruik is afgeleid van het Landelijk Grondgebruiksbestand Nederland. Zie voor meer informatie over het bepalen van de landgebruiksklasse in AERIUS Bijlage 6: Landgebruik en terreinruwheid in AERIUS.

4.9 Bronkenmerken: hoogte en pluimstijging ​

Een voor de verspreiding relevant kenmerk is de hoogte waarop de emissie plaatsvindt. Bij hoge bronnen (met een zekere warme emissie) wordt de emissie beter gemengd in de atmosfeer (ook wel verdunning genaamd). Een tweede relevant kenmerk is de pluimstijging: dit is de extra hoogte die de emissie kan winnen, nadat het is geëmitteerd. Bij een bron met een grote pluimstijging zal de pluim over een groter gebied verspreiden. Het duurt dan ook langer voordat de pluim de grond bereikt. Hierdoor kan de lokale concentratie en depositie van een project op kortere afstand van de bron afnemen.

In modelberekeningen wordt met deze aspecten rekening gehouden, door te rekenen met een effectieve uittreedhoogte, die gelijk is aan de uittreedhoogte plus de pluimstijging. Pluimstijging kan het gevolg zijn van:

  • Warmte-inhoud van het rookgas: dit heet thermische pluimstijging. Hiervan is sprake van wanneer het rookgas, bij het verlaten van het emissiepunt, een hogere temperatuur heeft dan zijn omgeving. Dit kan bijvoorbeeld bij ventilatieroosters, open deuren en luiken, maar ook bij industriële bronnen en schepen. Thermische pluimstijging kan ook optreden bij rookgas die in horizontale emissie geforceerd wordt uitgestoten, bijvoorbeeld bij een uitblaasopening op de gevel van een gebouw;

  • Snelheid van het rookgas: dit heet impulsstijging. Dit is het gevolg van de verticale snelheid die het rookgas meekrijgt wanneer het geforceerd uitgestoten wordt, bijvoorbeeld bij luchtwassers en andere industriële bronnen.

  • Figuur 21 toont een voorbeeld van rookgasemissie uit een schoorsteen waarbij sprake is van pluimstijging. In de praktijk zal de pluimstijging vaak minder duidelijk zichtbaar zijn. De emissie vindt plaats ter hoogte van de bovenkant van de schoorsteen. De emissie stijgt echter op ten gevolge van de pluimstijging. De effectieve uittreedhoogte ligt hierdoor ter hoogte van de bovenkant van de pijl. Tot en met AERIUS Calculator 2019.0 werd in de berekeningen alleen met thermische pluimstijging rekening gehouden. Vanaf AERIUS Calculator 2019A wordt ook de impuls pluimstijging berekend.

Indicatie van de pluimstijging, aangegeven met de pijl boven een schoorsteen waar rook uit komt.

Figuur 21: Indicatie van de pluimstijging, aangegeven met de pijl

4.9.1 Bepalen van de pluimstijging ​

De pluimstijging wordt berekend in het OPS-model. De berekening in OPS vindt plaats in de volgende stappen:

  1. De pluimstijging door impuls wordt berekend volgens de formulering van Briggs[2] en van Turner[3]. Deze berekening komt overeen met de berekening in het Nieuw Nationaal Model (NNM)[4],[5];

  2. De thermische pluimstijging wordt berekend zoals beschreven in de handleiding van OPS[6]. Zie ook Bijlage 5: Berekening warmte-inhoud en thermische pluimstijging;

  3. De uiteindelijke pluimstijging is gelijk aan het maximum van 1 en 2.

Hierbij wordt benadrukt dat de pluimstijging ten gevolge van impuls dus niet wordt opgeteld bij de thermische pluimstijging. De uiteindelijke pluimstijging is gelijk aan het maximum van deze afzonderlijk waarden. Bij uitstoot in horizontale richting is alleen sprake van thermische pluimstijging. Voor industriële bronnen is de thermische pluimstijging in de meeste gevallen dominant boven pluimstijging door impuls.

4.9.2 Wanneer kan pluimstijging berekend worden? ​

Pluimstijging kan in ieder geval berekend worden voor alle puntbronnen zonder gebouwinvloed. De gebruiker geeft of de warmte-inhoud (bij ongeforceerde uitstoot) of de temperatuur van de uittredende emissies op (bij geforceerde uitstoot).

Wanneer er wel sprake is van gebouwinvloed bij een emissiebron, dan wordt default gerekend met een warmte-inhoud van 0 MW. Evenzo zal in de berekening de emissie temperatuur op 11,85°C -de gemiddelde omgevingstemperatuur- blijven staan. Er wordt gerekend met een spreiding van 0 meter. Voor bronnen met warmte-inhoud én gebouwinvloed kan de Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS[7] worden gevolgd.

4.10 Bronkenmerken: gebouwinvloed ​

Gebouwen in de buurt van het emissiepunt kunnen effect hebben op de lokale depositie, door beïnvloeding van het windpatroon. Een gebouw vormt namelijk een obstakel in het windveld. Hierdoor ontstaan wervelingen in de stroming rondom het gebouw. Figuur 22 geeft het gebouweffect - op vereenvoudigde wijze - weer. Het figuur illustreert hoe de wervelingen de verspreiding van emissies die vrijkomen op of in de nabijheid van het gebouw beïnvloeden, waarmee ze een effect hebben op de bijdrage aan de concentratie en de depositie. Rondom het gebouw ontstaat (versterkte) turbulente werveling.

Pijlen geven de werveling van de wind aan rond een gebouw.

Figuur 22: Vereenvoudigde weergave van het gebouweffect

4.10.1 Wanneer is er sprake van gebouwinvloed? ​

Er is sprake van gebouwinvloed als het gebouw een relatief groot obstakel vormt in zijn omgeving en er in de nabijheid van het gebouw emissie vrij komt. In de "Instructie gegevensinvoer AERIUS Calculator"[8] is in detail beschreven in welke situaties de gebouwinvloed van toepassing is.

Algemeen uitgangspunt is dat gebouwinvloed géén rol speelt wanneer:

  • De schoorsteen meer dan 2,5 keer hoger is dan het gebouw;

  • Het middelpunt van het gebouw meer dan 3 km van het rekenpunt ligt.

4.10.2 Hoe wordt de gebouwinvloed berekend? ​

In de OPS-berekening van AERIUS wordt de gebouwinvloed op de depositie berekend door een (standaard) OPS berekening te combineren met ISL3a berekeningen, respectievelijk met en zonder gebouwinvloed. ISL3a is een implementatie van het Nieuw Nationaal Model[9]. Hiervoor geldt de volgende formule:

D=DOPS⋅CISL3a(metgebouw)/CISL3a(zondergebouw)

Vergelijking 1: Depositie met gebouwinvloed

Met:

DOPS: De depositiebijdrage, berekend met OPS;
CISL3a(metgebouw) : De concentratiebijdrage, met gebouwinvloed, berekend met ISL3a;
CISL3a(zondergebouw): De concentratiebijdrage, zonder gebouwinvloed, berekend met ISL3a.

De waardes van CISL3a - toegepast in vergelijking 1 - zijn vooraf voor een aantal gebouwconfiguratieklassen berekend en opgeslagen in een tabel. De gebouwconfiguratie wordt beschreven met de variabelen uit Tabel 2.

VariabeleToelichting
BronhoogteHoogte waarop de emissie vrij komt, ten opzichte van het maaiveld
UittreeddiameterDiameter van de schoorsteen of uitlaat
UittreedsnelheidSnelheid waarmee de emissie uitgestoten wordt
Gebouw HoogteRepresentatieve[10] hoogte van het gebouw boven het maaiveld
Gebouw Breedte/Lengte verhouding [-]Representatieve breedte gedeeld door de representatieve lengte van het gebouw
Gebouw LengteRepresentatieve lengte van het gebouw boven het maaiveld
Gebouw OriëntatieGebouworiëntatie is van belang omdat deze het frontaal oppervlak van het gebouw ten opzichte van de windrichting bepaalt - In OPS wordt de getalswaarde voor oriëntatie gegeven door de hoek tussen de lange zijde van het gebouw en de west-oost lijn (x-as). In Figuur 23 is een voorbeeld gegeven. - In de applicatie van AERIUS wordt de getalswaarde voor oriëntatie gegeven door de hoek tussen de lange zijde en de noord-zuid lijn (Y-as), zoals bij een kompas (zie Figuur 24).

Tabel 2: Variabelen die de gebouwinvloed bepalen

Oriëntatie gebouw zoals toegepast in OPS model en in de AERIUS applicatie

Figuur 23: Oriëntatie gebouw zoals toegepast in OPS-model en in de AERIUS applicatie

Print screen weergave gebouw in AERIUS Calculator

Figuur 24: Oriëntatie gebouw zoals weergegeven in applicatie AERIUS

Wanneer in AERIUS Calculator een gebouwconfiguratie wordt ingevoerd, dan volgt de waarde van CISL3a die gebruikt wordt in (1), uit een lineaire interpolatie tussen de twee meest nabijgelegen configuratieklassen. De methode voor het bepalen van de gebouwinvloed, inclusief de uitgangspunten en de grenzen van deze configuratieklassen worden beschreven in Sauter[11] en in het 'paarse boekje'[12].

Het gebouweffect in OPS wordt tot 3.000 meter (3km) afstand van het gebouw meegenomen. Tot op 70 meter afstand van het midden van het gebouw, is het gebouweffect constant en gelijk aan het gebouweffect op 70 meter afstand[13]. Hier is voor gekozen omdat de berekende gebouweffecten dicht bij het gebouw steeds onzekerder worden.

4.10.3 Geldigheid gebouwinvloed in OPS ​

De gebouwinvloed in OPS is bepaald op basis van ISL3a berekeningen. Het modelbereik van OPS waarbinnen gebouwinvloed kan worden berekend, is dus begrensd door het geldigheidsdomein van de NNM-gebouwmodule. Dit is gegeven in hoofdstuk 7 van Scholten et al[14]. Eén van de voorwaarden is dat het gebouw geïsoleerd in een verder ongestoorde omgeving staat. In de praktijk van luchtkwaliteitsonderzoek wordt pragmatisch omgegaan met deze strikte voorwaarde [15] [16] [17]. Hier volgen we deze praktijk, beschreven in het instructiedocument gegevensinvoer[18]. Het volgende kan gezegd worden over het toepassingsbereik van gebouwinvloed bij een OPS-berekening in AERIUS:

Positie bron ten opzichte van het gebouw: De correctiefactoren voor gebouwinvloed in AERIUS Calculator zijn gebaseerd op situaties waarbij de bron zich op het midden van het gebouw bevindt. Dit betekent, dat in de OPS-berekening het emissiepunt wordt gezien als het middelpunt van het gebouw. De correctiefactoren zijn echter ook toepasbaar in andere situaties (onderzocht in Briggs et al[19]):

  • De bron bevindt zich op het gebouw, maar niet precies in het midden;

  • De bron bevindt zich op de gevel, zoals bij een luchtwasser van een dierhuisvestingssysteem.

Wanneer de bron zich op een grotere afstand dan 10 maal de grootste gebouwmaat van het gebouw bevindt, dan is de gebouwinvloed in veel gevallen te verwaarlozen. Voor overige situaties is het advies om de Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS toe te passen[20].

Vorm gebouw: het gebouweffect kan alleen meegenomen worden voor rechthoekige gebouwen omdat het gebouw in OPS is gedefinieerd met een lengte, breedte en hoogte. In de AERIUS-applicatie zijn gebouwen echter gedefinieerd als een polygoon met een hoogte. Om van een polygoon te komen tot een rechthoek om mee te rekenen, wordt gebruik gemaakt van een 'envelop' rondom de polygoon: de beste benadering van een rechthoek rondom de polygoon (zie Figuur 25). In AERIUS Calculator wordt de 'envelop' van een aangemaakt gebouw gevisualiseerd en in de pdf-export wordt de lengte, breedte, hoogte en oriëntatie weergegeven, zodat duidelijk is welke gebouwdimensies gebruikt worden bij de OPS-berekening.

Links weergave envelop, rechts ingetekend gebouw op de kaart

Figuur 25: Weergave van de envelop van een gebouw in AERIUS Calculator

Gebouw- en brondimensies: het gebouweffect kan binnen OPS alleen meegenomen worden voor gebouwen en bronnen waarbij de dimensies binnen een bepaald bereik vallen. Als het gebouw en/of de bron dimensies hebben die buiten dit bereik vallen, en de gebouwinvloed wordt door de gebruiker wél aangevinkt als relevant voor de berekening, dan zullen de ingevulde waarden ten behoeve van het rekenen aangepast worden naar de dichtstbijzijnde waarden binnen het bereik.

Het bereik voor de gebouwdimensies is:

  • Een lengte tussen de 10-105 meter;

  • Een hoogte van maximaal 20 meter;

  • Een verhouding Breedte/Lengte tussen de 0,15 en 1.

Het bereik voor de kenmerken van een emissiebron die wordt doorgerekend met gebouwinvloed, zijn:

  • een uittreedhoogte van maximaal 20 meter;

  • een uittreedsnelheid van maximaal 8,4 m/s;

  • een uittreeddiameter tussen de 0,01 en 5 meter;

  • een warmte-inhoud van 0 MW;

  • een spreiding van 0 meter.

Tabel 3 vat het dimensiebereik samen. Als de bron- en/of gebouwkenmerken buiten de minimale/maximale waarden van Tabel 3 vallen, dan:

  • Zal in veel gevallen ook geen sprake zijn van gebouwinvloed, als de bronhoogte minimaal 2,5 maal groter is dan de gebouwhoogte;

  • Is gebouwinvloed wél relevant wanneer de schoorsteen (uittreedhoogte) lager dan 2,5 maal de gebouwhoogte is:

    • Als het (samengestelde) gebouw zelf groter is dan de dimensies in Tabel 3, maar maximaal 250 meter lang, en het middelpunt van het (samengestelde) gebouw ligt op 300 meter of meer van het dichtstbijzijnde rekenpunt, dan kan alsnog de gebouwmodule van OPS gebruikt worden. In dergelijke situaties is het rekenen met een gebouw met de maximale dimensies uit Tabel 3 een voldoende benadering gebleken;

    • Voor overige situaties kan de gebouwinvloed niet met OPS berekend worden en is het advies om de Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS toe te passen[21].

GebouwdimensiesMinMax
Lengte gebouw10 meter105 meter
Hoogte gebouw0 meter20 meter
Verhouding Breedte/Lengte0,151
Kenmerken emissiebronMinMax
Uittreedhoogte0 meter20 meter
Uitreedsnelheid0 m/s8,4 m/s
Uittreeddiameter0,01 meter5 meter
Warmte inhoud0 MW0 MW
Spreiding0 meter0 meter
Temperatuur emissie11,85 °C11,85 °C

Tabel 3: Bereik gebouwmodule in OPS

4.11 Overige bronkenmerken in OPS ​

Overige kenmerken die mede een bron in OPS beschrijven (zie ook Bijlage 3: Kenmerken emissiebronnen in OPS) en die van invloed zin op de verspreiding, zijn:

  • De dagelijkse variatie van de emissie. Deze is in AERIUS gekoppeld aan het brontype en zichtbaar als 'temporele variatie'. De gebruiker kan dit niet wijzigen;

  • De deeltjesgrootte verdeling. Deze is gekoppeld aan de component waarvoor gerekend wordt. De gebruiker kan dit niet aanpassen.

4.12 Chemische omzetting in OPS ​

Chemische omzetting van stikstofhoudende verbindingen is een belangrijke factor om rekening mee te houden tijdens verspreiding. Een deel van de uitgestoten stof zal daardoor niet in oorspronkelijke vorm het punt van depositie bereiken en is het noodzakelijk om dit mee te nemen in de modellering. De chemie bepaalt bijvoorbeeld welk deel van NOᵧ wordt omgezet in NO₃ en daarnaast is de NH₃ achtergrondkaart van invloed op de depositiesnelheid van NH₃.

In OPS worden chemische omzettingen meegenomen op basis van berekeningen met een eendimensionaal model dat de relevante chemische reacties bevat. De omzetting van gas naar stikstofhoudend aerosol (fijnstof) is één van deze reacties. Sinds OPS-versie 5 wordt gebruik gemaakt van chemische omzettingssnelheden die van tevoren zijn berekend met het EMEP model[22]. Het is namelijk gebleken dat het officiële EMEP-model (vanaf versie 4.103), beter presteert in het doorrekenen van deze chemische reacties. Dit komt onder andere doordat in het EMEP-model de variatie in ruimte en tijd van chemische samenstelling en meteorologie beter gerepresenteerd worden. Hierdoor wordt vanaf OPS 5.0.0.0 de atmosferische samenstelling van stikstofhoudend aerosol beter berekend vergeleken met eerdere versies.

OPS maakt bij het bepalen van de chemische omzettingen gebruik van achtergrondchemiekaarten. In lijn met het rekenen met meerjarige meteorologie, wordt hierbij standaard voor alle jaren gerekend met 'prognostische chemie'. Deze is representatief voor het gemiddelde over meerdere jaren en hierdoor zijn berekeningen voor verschillende jaren goed vergelijkbaar. Overigens is het via de Analyse variant van AERIUS Connect, ook mogelijk om voor gepasseerde jaren te rekenen 'actuele chemie'. Dit zijn de chemische omstandigheden in het rekenjaar zelf.


  1. http://www.rivm.nl/ops ↩︎

  2. Briggs G.A. (1969) Plume Rise. U.S. Atomic Energy Commission Critical Review Series, TID-25075. Air Resources Atmospheric Turbulence and Diffusion Laboratory, Environmental Science Services Administration, Oak Ridge, Tennessee. ↩︎

  3. Turner DB, Chico T, Catalano JA (1986). Tupos, a multiple source gaussian dispersion algorithm using on-site turbulence data. Contract No. EPA 68-02-3750. Atmospheric sciences research laboratory, office of research and development, US Environmental protection agency, Research Triangle park, NC. ↩︎

  4. Sauter F, van Ratingen S. (2019) Simulating the effect of a building in OPS, https://www.rivm.nl/documenten/building-effectops, RIVM. ↩︎

  5. https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/nieuw-nationaal-model/ ↩︎

  6. https://www.rivm.nl/operationele-prioritaire-stoffen-model/documentatie ↩︎

  7. 'Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS: https://link.aerius.nl/calculator/handboeken ↩︎

  8. 'Instructie gegevensinvoer AERIUS Calculator', https://link.aerius.nl/calculator/handboeken ↩︎

  9. Https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/nieuw-nationaal-model/ ↩︎

  10. Een representatieve gebouw lengte, breedte of hoogte zal meestal goed bepaald kunnen worden door het gemiddelde. ↩︎

  11. Sauter F, van Ratingen S. (2019) Simulating the effect of a building in OPS, https://www.rivm.nl/documenten/building-effectops, RIVM. ↩︎

  12. https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/nieuw-nationaal-model/ ↩︎

  13. Binnen 70 m van (het midden van) het gebouw is de correctiefactor constant en gelijkgesteld aan de correctiefactor op 70m. De reden hiervoor is dat de hier gevolgde benadering om de ratio van concentraties met en zonder gebouw te nemen, de berekening heel onzeker maakt. Dicht bij het gebouw is de pluim nog in de wervel, waarvoor de gebouwmodule beperkt geschikt is. In de situatie zonder gebouw is de pluim in de meeste situaties nog grotendeels boven de grond, wat de berekening nog eens extra onzeker maakt. ↩︎

  14. R.D.A. Scholten, J.J. Erbrink en A. van Melle, KEMA Sustainable, Beschrijving rekenmodule voor de invloed van een gebouw op de verspreiding van een rookpluim. Deelrapport IV, Project Revisie Nationaal Model https://www.infomil.nl/publish/pages/67563/pb30.pdf ↩︎

  15. https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/handreiking-nieuw-nationaal-model-deel-ii/5-1-samenvatting-gebouwinvloed/ ↩︎

  16. https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/handreiking-nieuw-nationaal-[model](https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/handreiking-nieuw-nationaal-model-deel-ii/10-3-keuze-invoer/)-deel-ii/10-3-keuze-invoer/ ↩︎

  17. https://iplo.nl/thema/lucht/vaststellen-luchtkwaliteit/rekenmodel-luchtkwaliteit-isl3a/ ↩︎

  18. 'Instructie gegevensinvoer' AERIUS Calculator, https://link.aerius.nl/calculator/handboeken ↩︎

  19. Briggs G.A. (1969) Plume Rise. U.S. Atomic Energy Commission Critical Review Series, TID-25075. Air Resources Atmospheric Turbulence and Diffusion Laboratory, Environmental Science Services Administration, Oak Ridge, Tennessee ↩︎

  20. 'Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS':https://link.aerius.nl/calculator/handboeken ↩︎

  21. 'Handreiking Bijzondere gebouwen - gebouwinvloed AERIUS': https://link.aerius.nl/calculator/handboeken ↩︎

  22. The Cooperative Programme for Monitoring and Evaluation of the Long-range Transmission of Air Pollutants in Europe; https://emep.int/ ↩︎

Uitgegeven onder de aGPL-licentie.